56 SORUMLULUK BİLİNCİ
İslam, “kul hakkı” kavramını yalnızca kendi dindaşlarımı-
za değil tüm insanlara yönelik genişlikte kullanmıştır. İslam
dinine ve Müslümanlara karşı düşmanca tavırları bulunmayan
gayri Müslimlerle iyi ilişkiler içinde bulunmak ve onlara ada-
letli davranmak dinimizin emirleri arasında yer alır.6
İslam’da kul hakkı kavramının hayvanları da kapsadığı,
her Müslümanın hayvanlara karşı davranışlarından da âhirette
sorguya çekileceği önemle vurgulanmıştır. Allah Resûlü hay-
vanlara gösterdiği iyi davranış sebebiyle cenneti hak eden ya da
gösterdiği kötü davranış sebebiyle cehennemlik olan kimselerin
bulunduğundan söz ederek “kul hakkı” kavramını tüm canlıları
kuşatacak bir seviyeye çekmiştir. Dahası “Kıyamet koparken bile
olsa elinde fidan bulunan onu diksin.”7
buyuran Hz. Peygamber,
bir fidanın kısa süreliğine de olsa yaşama hakkına saygı duyul-
ması gerektiğini belirterek kul hakkı kavramını olabilecek en
geniş noktaya yükseltmiştir.
4. Hakların Kullanımının Sınırlandırılması
İslam hukukunda hakkın kullanılması belirlenen ölçü ve
sınırlar içinde kalmalıdır. Kişi hakkını kullanırken başkasına
zarar vermekten kaçınmalı, hakkını kötüye kullanmamalıdır.
Bir anlamda bu hususlar hakkın kullanımında kişiye düşen
sorumluluklardır.
6 Mümtehine, 60/8.
7 İbn Hanbel, Müsned, XX, 296, no: 12981.
