60 SORUMLULUK BİLİNCİ
Âdetullah denilen olağan olay, sebep-sonuç ilişkisi içerisin-
de cereyan eden, uzaydaki hareketlerden dünyadaki en küçük
titreşime kadar evrende tekrarlanan/periyodik tüm gelişmeler-
dir. Harikulâde denilen olağandışı olay ise, mucize ve keramet
gibi sebep veya sonuçtan birisi bulunmayan, bir kere gerçek-
leşen ve benzeriyle tekrarlanmayan olaylardır.4
Nitekim duyu-
lar dünyasında cereyan eden olaylardaki sebep-sonuç ilişkisi
âdetullah çerçevesinde her ne kadar zorunlu gibi görünse de,
Yüce Allah’ın evrene her an müdahale ettiği gerçeği, bu ilişki-
nin zorunluluğunu ortadan kaldırırken mucize ve keramet gibi
olağandışı olayların sistem içindeki gerçekliğini bize gösterir.5
Şu bir gerçek ki, insan aklının her olayın sebep ve sonu-
cunu bütün boyutlarıyla kavraması imkân dâhilinde değildir.
Nitekim bilgi ve tecrübe eksikliği, akıl yanılması veya kasıtlı
yorumlarla gerçeğin gölgelenmesine sıkça rastlanılmaktadır.
Bu doğrultuda olağan birçok olay olağandışı, yine olağandışı
birçok olay da olağan şeklinde yorumlanabilmektedir. Sözge-
limi modern zamanlarda peygamberlerin elinde gerçekleşen
mucizeler çeşitli yorumlarla olağan derecesine indirgenirken,
gerçekte olağan olan bazı hâdiseler bir kısım çevrelerce keramet
olarak nitelenebilmektedir. Geçmişte müşriklerin, günümüzde
ise pozitivistlerin, izah edemedikleri bu tür olayları büyü şek-
linde nitelemeleri, benzer bir yaklaşımdır. Bu durumda hem
akıl yanılmasının önüne geçmek hem de saptırıcı yorumları
etkisiz hale getirmek için en sağlıklı yol, vahyin ışığında ortaya
konulan yorumlara başvurmaktır.
Allah’ın Beşere Yönelik Kuralları: Sünnetullah
Yukarıda zikredilen evrendeki tabiat kanunlarının yanında
başta insan olmak üzere akıl ve irade sahibi varlıklara yönelik
Yüce Allah’ın beşeri veya içtimai düzenlemesi söz konusudur.
4 Ahmed el-Ferharî, Şerhu Şerhi’l-Akâid, İstanbul ts. Asitane, 577.
5 Hocazâde, Tehâfütü’l-Felâsife, Mısır 1302, 98-99; Cağfer Karadaş, Kelam
Düşüncesinde Evren ve İnsan, Bursa 2011, 79-87.
