Gazze'de yapay zeka destekli gözetim sistemleri savaşın yeni boyutunu şekillendiriyor

ANKARA (AA) - İsrail'in Filistinlilere yönelik saldırıları sürerken Gazze Şeridi'nin kuzey ucuna yaklaşık 20 kilometre uzaklıkta bulunan Sivil-Askeri Koordinasyon Merkezi (CMCC), küresel ölçekte yaygınlaşan yeni bir "algoritmik savaş yönetim" anlayışının parçası olarak öne çıkıyor.

ABD'nin kurduğu yeni askeri koordinasyon merkezinde yer alan Palantir ve Dataminr gibi yapay zeka destekli gözetim teknolojileri üreten şirketler, soykırımın yaşandığı Gazze'de yeni güvenlik mimarisinde aktif rol oynuyor.

CMCC'nin temel işlevlerinden birinin, sahadan toplanan istihbarat verilerini gerçek zamanlı olarak analiz ederek askeri birliklere yönlendirme yapmak olduğu biliniyor.

Uydu görüntüleri, biyometrik gözetim, insansız hava araçlarından elde edilen veriler, iletişim trafiği ve açık kaynaklı dijital bilgiler, yapay zeka destekli sistemler aracılığıyla tek bir havuzda toplanarak analiz edilebiliyor.

Gazze'nin geleceğine yönelik görüşmelere hiçbir Filistinli kurum dahil edilmemesine rağmen CMCC'de Palantir ve Dataminr gibi ABD merkezli yapay zeka destekli gözetim teknolojileri üreten şirketler yer alıyor.

Sahadaki askeri unsurlar, çatışma ortamındaki önemini korumasına rağmen hedeflerin belirlenmesi, tehdit seviyelerinin sınıflandırılması ve operasyon önceliklerinin belirlenmesinde algoritmalar gittikçe belirleyici hale geliyor.

Söz konusu sistemler sayesinde, istihbarat toplama, analiz etme ve karar alma süreçleri otomatikleşirken uzmanlar istihbarat alanında ve askeri amaçla kullanılan yapay zeka sistemlerinin hukuki ve etik boyutlarının tartışmalı olduğunu savunuyor.

ABD merkezli yazılım şirketi Palantir, yapay zekayı kullanarak çok sayıda kaynaktan bilgi çekebiliyor ve bu bilgileri grafikler, tablolar ve ısı haritaları halinde derleyen veri analiz yazılımı sunuyor.

Palantir'in müşterileri arasında İsrail Savunma Kuvvetleri, ABD Savunma Bakanlığı, düzinelerce büyük şirket ve ülkeler bulunuyor.

İsrail'in Filistinlilere yönelik soykırıma devam etmesine rağmen Palantir'in Ocak 2024'ten bu yana İsrail ordusuyla yakın işbirliği içinde çalıştığı ve Tel Aviv'deki ofisinin son iki yılda hızla büyüdüğü biliniyor.

CMCC'de kullanılan sistemler arasında, Palantir tarafından geliştirilen ve savaş bölgelerinden elde edilen gözetleme verilerini toplayıp analiz edebilen "Maven" adlı yapay zeka destekli hedefleme platformu bulunuyor.

Maven platformu uydulardan, insansız hava araçlarından, telekomünikasyon verilerinden, casus uçaklardan, internetten ve açık kaynaklardan topladığı bilgileri ortak bir uygulamada kullanıma sunuyor.

ABD ordusu tarafından "yapay zeka destekli savaş alanı platformu" olarak adlandırılan Maven, sadece Gazze'de kullanılmıyor.

Platform Yemen, Suriye ve Irak dahil Orta Doğu'da pek çok ülkede ABD hava saldırılarını yönlendirmek için konuşlandırılıyor.

ABD'de Göçmenlik ve Gümrük Muhafaza Dairesinin (ICE) Palantir'e, ülkedeki göçmenlerin hareketlerini neredeyse gerçek zamanlı olarak izlemek amacıyla 30 milyon dolar ödemeyi kabul etmesi üzerine, Mayıs 2025'te Palantir'in 13 eski çalışanı şirketin Donald Trump yönetimi ile yaptığı işbirliğini kınadı.

Şirketten ayrılan 13 çalışan, "Palantir dahil olmak üzere büyük teknoloji şirketleri, oligarkların önderlik ettiği bir devrim kisvesi altında otoriterliği normalleştirerek giderek daha fazla suç ortağı oluyorlar. Bu eğilime karşı direnmeliyiz." ifadelerini kullandı.

İlk Palantir çalışanlarının bu teknolojileri geliştirmenin etik açıdan taşıdığı ağırlığı anlamadığını vurgulayan 13 kişi, "Bu ilkeler artık ihlal ediliyor ve Palantir Technologies'de ve Silikon Vadisi'nde hızla ortadan kaldırılıyor." değerlendirmesinde bulundu.

Kuruluş sürecinde ABD Merkezi İstihbarat Teşkilatının (CIA) girişim sermayesi fonundan yatırım alan Dataminr, CMCC'de aktif görev alıyor.

Dataminr'in sistemleri Gazze'de gerçek zamanlı olay, tehdit ve risk istihbaratı toplama kapasitesine sahip.

Dataminr'in 2010'da Federal Soruşturma Bürosuna (FBI), o dönem Twitter adıyla bilinen sosyal medya platformunun tüm kullanıcı verilerine erişim imkanı sağladığı biliniyor.

Daha önce ABD kolluk kuvvetlerine "suç ve terörist faaliyetler" konusunda gözetleme olanağı sunan şirket, ABD merkezli X şirketinin sosyal medya platformu ile kurduğu yakın işbirliği içinde.

Bu sayede, şirketin sistemleri kolluk kuvvetleri ve hükümetlerin herhangi bir sosyal medya kullanıcısının "geçmiş dijital faaliyetlerini" izleyebilmesine ve o kişinin sosyal medyadaki bağlantıları ile etkileşim ağlarını ortaya çıkarabilmesine imkan tanıyor.

ABD'de birçok kez kolluk kuvvetlerinin kitlesel eylemleri takip etmek için şirketin sunduğu hizmetlerden faydalandığı, hatta Los Angeles Polis Departmanının martta Gazze'de ateşkes çağrısı yapan protestocuları gözetlemek için Dataminr'i kullandığı biliniyor.

İsrail, kamu sektörü çalışanları da dahil Hamas bağlantılı kişileri hedef alarak etkisiz hale getirmek amacıyla Lavender adlı bir yapay zeka destekli gözetleme aracı kullanıyor.

Lavender, Filistinlilerin Hamas ve diğer gruplarla bağlantılı olma olasılığını, belirsiz ve tartışmalı bir dizi kriteri analiz ederek tahmin ediyor.

Ancak gözetleme aracının Hamas bağlantılı kişileri suikast hedefi olarak belirlemek için kullanılması hukuki ve etik açıdan tartışmalara konu oluyor.

ABD merkezli dron üreticisi Easy Aerial ise sahadaki veri toplama zincirinin fiziksel ayağını oluşturan sistemler arasında gösteriliyor.

Şirketin geliştirdiği "drone-in-a-box" sistemlerinin sınır gözetimi ve gerçek zamanlı keşif amacıyla tasarlandığı, İsrail güvenlik kurumlarına sağlanan bazı sistemlerin Gazze sınır hattında gözetleme faaliyetlerinde kullanıldığına ilişkin iddialar kamuoyunda tartışma yaratıyor.

Easy Aerial'in insansız hava araçlarından toplanan görüntülerin yapay zeka destekli analiz platformlarına aktarılması sayesinde, sahadaki hareketlilik ve risk değerlendirmeleri otomatik olarak sınıflandırılabiliyor.

New York Belediye Başkanı Zohran Mamdani'nin göreve başlamasının ardından, İsrail'e sınır gözetleme amaçlı insansız hava aracı (İHA) ve dron sağladığı belirtilen Easy Aerial adlı şirketin, belediyeye ait Brooklyn Donanma Tersanesi'ndeki faaliyetlerine son verildi.

Gazze'de Filistinlilere yönelik biyometrik gözetim uygulamalarının da giderek yaygınlaştığı bildiriliyor.

İsrail merkezli savunma şirketi Elbit Systems tarafından geliştirilen biyometrik gözetim sistemlerinin, kontrol noktalarında ve yerleşim alanlarında aktif olarak kullanıldığı belirtiliyor.

İsrail Savunma Bakanlığı, 27 Ocak'ta savunma şirketi Elbit Systems ile 183 milyon dolar değerinde hava mühimmatı tedariki anlaşması imzaladı.

Bu sistemler sayesinde, Filistinlilerin yüz tanıma teknolojileriyle kimliklerinin tespit edildiği, hareketlerinin izlendiği ve geçiş izinlerinin otomatik olarak değerlendirildiği ifade ediliyor.

Söz konusu uygulamalar, sivil nüfus üzerinde baskıyı artırırken İsrail ordusuna silah ve mühimmat tedarik eden Elbit Systems, pek çok ülkede uluslararası savunma sanayisi fuarlarına katılımı nedeniyle protesto ediliyor.

Palantir'in Maven sisteminin ve Dataminr platformunun, Uluslararası İstikrar Gücüne (ISF) İsrail'in kullandığı yapay zeka destekli hedefleme ve sosyal medya tarama sistemleriyle benzer kapasitede yetenekler sağlayacağı öngörülüyor.

Palantir ve Dataminr'in, istihbarat işbirliğini kolaylaştırmanın yanı sıra Gazze'de ABD-İsrail güvenlik koordinasyonu, gözetim, veri analizi ve yerleşimlerin kontrolünde de rol oynaması bekleniyor.

Nitekim, Trump'ın önerileri arasında, Filistinlilerin İsrail işgali altındaki bölgelere toplu olarak nakledilmesi ve bunların yönetimi için İsrail birlikleri ve istihbarat teşkilatlarıyla işbirliği yapılması bulunuyor.

Gazze'de kullanılan yapay zeka destekli gözetim sistemleri, yalnızca bu bölgeyle sınırlı değil.

ABD'de sınır güvenliği ve iç güvenlik alanlarında benzer veri analiz sistemlerinin kullanılırken Avrupa'da ise terörizmle mücadele ve göç yönetimi kapsamında yapay zeka destekli gözetim araçlarının kullanımı yaygınlaşıyor.

Ukrayna savaşında da uydu görüntüleri, insansız hava araçları ve açık kaynak istihbaratının yapay zeka destekli analizlerle askeri planlamaya entegre edildiği biliniyor.

Söz konusu örnekler, modern savaşların giderek daha fazla "veri odaklı" bir yapıya büründüğünü gösteriyor.

Yapay zeka destekli gözetim sistemlerinin yaygınlaşması, uluslararası hukuk açısından yeni tartışmaları beraberinde getiriyor.

Sivil-asker ayrımının algoritmalar üzerinden yapılması ciddi riskler barındırırken, bir saldırı kararının büyük ölçüde algoritmik analizlere dayanması olası ihlallerde sorumluluğun kime ait olduğu sorusunu akıllara getiriyor.

Olası bir ihlalden kararı veren askeri yetkilinin mi, sistemi geliştiren şirketin mi yoksa bu sistemleri devreye sokan devletin mi sorumlu olacağı sorusu henüz belirsizliğini koruyor.

Bu nedenle yapay zekanın askeri kullanımına ilişkin uluslararası normların ve denetim mekanizmalarının güçlendirilmesi gerektiği vurgulanıyor.

Muhabir: Elif Gültekin Karahacıoğlu,Irmak Akcan