İran, yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyum stoklarını artırmaya devam ediyor

TAHRAN (AA) - İran ile Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinin (BMGK) daimi üyeleri ABD, Rusya, Çin, İngiltere ve Fransa ile Almanya (5 1) arasında 2015'te Tahran'ın nükleer faaliyetlerinin düzenlendiği ve denetim altına alındığı bir anlaşma imzalandı.

Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) olarak adlandırılan nükleer anlaşma, Tahran'a yüzde 3,67 oranında uranyum zenginleştirme faaliyetini sürdürme ve en çok 300 kilogram uranyumu elinde tutabilme izni veriyordu.

Anlaşma, İran'a 300 kilogramın üzerindeki uranyumu uluslararası piyasada satarak karşılığında doğal uranyum alabilme imkanı tanıyordu. İran anlaşmadan önce en fazla yüzde 20 saflıkta uranyum zenginleştiriyordu.

Washington, Donald Trump'ın ilk başkanlık döneminde, 8 Mayıs 2018'de anlaşmadan tek taraflı çekilerek İran'a yeniden yaptırım uygulamaya başladıktan bir yıl sonra anlaşmanın Avrupalı taraflarının yaptırımlara karşı adım atmaması üzerine Tahran yönetimi, anlaşmadaki bazı taahhütlerini durdurmaya başladığını duyurdu.

İran, Süleymani'nin öldürülmesinin ardından anlaşmadaki tüm yükümlülüklerini askıya aldı

Tahran yönetimi, Trump döneminde General Kasım Süleymani'nin öldürülmesinin ardından ilk adım olarak 5 Ocak 2020'de nükleer anlaşmadaki tüm taahhütlerini askıya aldığını açıkladı.

Bu tarihten sonra nükleer faaliyetlerini kademeli olarak artırmaya başlayan İran, özellikle Kasım 2020'de İranlı nükleer bilim insanı Muhsin Fahrizade suikastının hemen ardından Mecliste nükleer faaliyetlerin hızlandırılmasını öngören bir yasa geçirdi.

Önceki hükümetin itirazlarına rağmen Mecliste onaylanan yasa, İran Atom Enerjisi Kurumunun uranyumu en az yüzde 20 zenginleştirmeye başlamasını ve düşük düzeyli zenginleştirilmiş uranyum stoklarını artırmasını zorunlu kıldı.

Uranyumun daha hızlı zenginleştirilmesi için yeni nesil santrifüjler yerleştirildi

Bu kapsamda uranyum zenginleştirme tesislerine nükleer anlaşma kapsamında kullanılmasına izin verilen eski nesil santrifüjler yerine uranyumu daha hızlı zenginleştirebilen yenil nesil santrifüjleri yerleştirildi.

İran Atom Enerjisi Kurumu, söz konusu yasa kapsamında 5 Ocak 2021'de Fordo'daki nükleer tesiste Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) müfettişlerinin gözetiminde uranyumu yüzde 20 saflıkta zenginleştirdiklerini açıkladı.

Tahran yönetimi, Nisan 2021'de ise ilk kez yüzde 60 saflıkta uranyum zenginleştirdiğini duyurdu.

Trump'ın nükleer anlaşmadan çekilmesi sonrasında İran'ın yüzde 60 zenginleştirilmiş uranyum stokları 4 yılda 170 kat arttı

Tahran'ın uranyumu yüzde 20 ve yüzde 60 saflıkla zenginleştirmesi ciddi bir adım olarak görülüyor çünkü uranyumun yüzde 20 üzerinde zenginleştirilmesi nükleer bomba elde etmeye imkan sağlayacak yüzde 90 saflıkta parçalanabilir uranyuma ulaşmak için önemli bir aşama kabul ediliyor.

UAEA'nın İran'ın nükleer programıyla ilgili yayımladığı son raporda, Tahran'ın yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyum stokunu artırmaya devam ettiği belirtildi.

Raporda, İran'ın 17 Mayıs itibarıyla toplam zenginleştirilmiş uranyum stokunun da yükseldiği bildirildi. Buna göre, 3 ay önceki rapora oranla stoklarda 953,2 kilogram artış görüldü.

Tahran yönetiminin yüzde 60'a kadar zenginleştirilmiş uranyum üretimini sürdürdüğü belirtilen raporda, Tahran'ın bu oranda 408,6 kilogram zenginleştirilmiş uranyum stokuna sahip olduğu ifade edildi. Buna göre de önceki rapora kıyasla İran, yüzde 60'a kadar zenginleştirilmiş uranyum üretimini 133 kilogramdan fazla artırmış oldu.

Ajansın Mayıs 2021'de yayımladığı raporda bu rakamın 2,4 kilogram olduğu göz önüne alındığında Tahran'ın yüzde 60'a kadar zenginleştirilmiş uranyum stoklarını 4 yılda 170 kat artırdığı göze çarpıyor. İran'ın 2021'de 62,8 kilogram olarak açıklanan yüzde 20 zenginleştirilmiş uranyum stokları da bugüne gelindiğinde 274,5 kilogram olarak açıklandı. Buna göre, yüzde 20 saflıkta zenginleştirilmiş uranyum stokları önceki üç aylık rapora göre düşüş gösterdi. Rapora göre, 3 ay önce Tahran'ın yüzde 20 zenginleştirilmiş uranyum stokları 606 kilogramdı. Bu da stokların 332 kilogram azaldığına işaret ediyor.

Toplam zenginleştirilmiş uranyum stokları 3 kattan fazla arttı

Rapora göre, İran'ın elindeki zenginleştirilmiş uranyum stoku ise toplam 8 bin 413,3 kilograma ulaştı. Bu rakam Mayıs 2021'de 3 bin 241 kilogramdı. Buna göre, İran'ın toplam uranyum stoku 4 yılda yaklaşık 3 kat arttı.

UAEA'ya göre, yüzde 60 zenginleştirilmiş 42 kilogram uranyum en az yüzde 90 saflıkta zenginleştirilmesi halinde 1 atom bombası üretebilme imkanı sağlıyor.

İran, nükleer silah programına sahip olmadığını vurguluyor

Tahran yönetimi, yüksek düzeyde uranyum zenginleştirme işlemlerinin sivil amaçlı olduğunu savunuyor. Buna karşılık UAEA sivil amaçlar için yüzde 60 saflıkta uranyum zenginleştirilmesine ihtiyaç olmadığını ifade ediyor. UAEA Başkanı Rafael Mariano Grossi, İran'ın askeri nükleer programa sahip olmamasına rağmen yüksek düzeyde uranyum zenginleştirme faaliyetinde bulunan tek ülke olarak nitelendirdi.

İran Atom Enerjisi Kurumu Başkanı Muhammed İslami, yaptırımların kaldırılmasını sağlamak için yüksek düzeyde ve sivil ihtiyaçlar nedeniyle de düşük düzeyli uranyum zenginleştirdiklerini ve ülkesinin nükleer programının askeri amaçlı olmadığını söyledi.

ABD istihbaratı İran'ın nükleer silah programını aktif hale getirmediğini belirtiyor

ABD Ulusal İstihbarat Direktörlüğü Ofisinin Temmuz 2023'te yayımladığı istihbarat değerlendirme raporunda, İran'ın nükleer silah üretimine yol açacak faaliyetlerini artırmasına rağmen nükleer silah üretimine yönelmediği belirtildi. Bunlara rağmen ABD Başkanı Donald Trump, sık sık İran'ın nükleer silah edinmesinin engellenmesi gerektiğini söylüyor. ABD Ulusal İstihbarat Direktörü Tulsi Gabbard da 25 Mart'ta yaptığı açıklamada, İran’ın nükleer silah üretmediğine ve İran lideri Ayetullah Ali Hamaney’in nükleer silah programını aktif hale getirme talimatı vermediğine dair uzun yıllardır devam eden değerlendirmelerinin halen geçerli olduğunu açıkladı.

Son olarak dün ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth, İsrail yanlılığıyla bilinen Amerikalı senatör Lindsey Graham'ın "İran'ın barışçıl bir nükleer program yerine nükleer silah üretmeye mi çalıştığına" ilişkin sorusuna verdiği yanıtta, "İran'ın nükleer silaha çok benzeyen bir şeye doğru ilerlediğine dair çok sayıda işaret var." ifadelerini kullanması dikkati çekti.

ABD ile devam eden müzakere sürecinde uranyum zenginleştirme düğümü

İran, ABD'nin nükleer anlaşmaya geri dönmesi ve ilgili yaptırımların kaldırılması halinde nükleer faaliyetlerini yeniden anlaşmayla uyumlu hale getireceğini belirtiyor.

Bu doğrultuda İran, E3 olarak adlandırılan nükleer anlaşmanın Avrupalı tarafları İngiltere, Fransa ve Almanya ile Aralık 2024'te dışişleri bakan yardımcıları düzeyinde nükleer görüşmelere yeniden başladı ancak görüşmelerden sonuç çıkmadı.

İran, daha sonra ABD Başkanı Donald Trump'ın İran ile doğrudan nükleer müzakere çağrısında bulunan bir mektubu martta İran lideri Ali Hamaney'e göndermesi üzerine ABD ile Umman aracılığında dolaylı nükleer görüşmelere başladı.

İran ile ABD arasında devam eden nükleer müzakere sürecinde taraflar şu ana kadar Maskat ve Roma'da 5 tur görüşme gerçekleştirdi.

Görüşmelerde, Tahran'ın uranyum zenginleştirme konusu, iki ülke arasında temel anlaşmazlık noktası olmaya devam ediyor.

İran, nükleer programını atom bombası üretmesine engel olacak şekilde kısıtlama karşılığında yaptırımların kaldırılmasını istiyor.

ABD, İran'a uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin tamamen durdurulmasını da içeren bir anlaşma teklifi sundu. İran ise "kırmızı çizgilerini" aşan teklifi kabul etmeyeceğini ve kendi teklifini içeren şekilde ABD'ye bir yanıt hazırladığını bildirdi.

Umman, ABD'nin İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini tamamen durdurması ısrarı nedeniyle bir süre durdurulan görüşmelerin 15 Haziran'da Maskat'ta yeniden başlayacağını duyurdu.

Hamaney'in nükleer silahları yasaklayan fetvası

İran lideri Ali Hamaney, 2000'li yılların başında fetva çıkararak kitle imha silahlarının geliştirilmesini veya kullanılmasını yasaklamıştı.

Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan dahil üst düzey yetkililer, Hamaney'in fetvası doğrultusunda ülkenin nükleer ve savunma doktrininde, nükleer silah üretimine yer olmadığını sıkça dile getirse de bazı siyasiler, Hamaney'in fetvasının değişebileceğini ve İran'ın da nükleer silah üretebileceğini iddia ediyor.

İran lideri Hamaney'e bağlı Dış İlişkiler Stratejik Konseyi'nin Başkanı Kemal Harrazi, 13 Mayıs 2024'te yaptığı bir konuşmada, ülkesinin İsrail tarafından nükleer silahla tehdit edilmesi halinde Tahran'ın nükleer silah üretimiyle ilgili stratejisini değiştirmek zorunda kalacağını dile getirdi.

Harrazi, "Devrim liderliğinin (Hamaney), nükleer silahların yasak olduğu yönünde fetvası var ancak düşman sizi tehdit ederse doktrininizi değiştirmeniz gerekir." ifadesini kullandı. O dönem Harrazi'nin yardımcısı olan ve şu anda Dışişleri Bakanı olarak görev yapan Abbas Erakçi de benzer açıklamalar yaptı.

Son olarak İran’ın eski Atom Enerjisi Kurumu Başkanı Feridun Abbasi, küçük taktik nükleer bomba üretilmesinin kitle imha silahı olmayacağı için Hamaney'in fetvasını ihlal etmeyeceğine işaret etti.

İran’ın şu aşamada çok kısa sürede bu tür bombalar yapabileceğini söyleyen Abbasi ancak şu ana kadar ülke yönetiminin nükleer silah üretimi kararı almadığını ifade etti.

UAEA'nın İran aleyhindeki kararı ve Tahran'ın tepkisi

ABD'nin İran ile 2015'te imzalanan nükleer anlaşmadan çekilmesi ve yaptırımları geri getirmesi sonrasındaki süreçte Tahran'ın nükleer faaliyetlerini hızlandırma kararları, İran'ı nükleer silah üretebilecek kapasiteye eriştirdi.

İran her ne kadar nükleer silah üretme niyetinde olmadığını söylese de Batılı ülkelerin endişeleri giderilebilmiş değil.

Son olarak UAEA ile arasındaki bir dizi anlaşmazlık, ABD, İngiltere, Fransa ve Almanya öncülüğünde UAEA Yönetim Kurulunda İran aleyhinde karar çıkarılmasına yol açtı.

İran aleyhinde daha önce de kararlar çıkarılmasına rağmen bu kez kararda, İran'a 20 yıl sonra ilk kez "Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması (NPT) yükümlülüklerini ihlal etme" suçlaması yöneltildi.

Yönetim Kurulunun 35 üyesinden 19'unun onayıyla kabul edilen kararda ayrıca, konunun Birleşmiş Milletler (BM) Güvenlik Konseyine sevk edilmesi tehdidi de yer alıyor.

Bu da 2015'teki nükleer anlaşmada yer verilen, "snapback (tetik mekanizması)" olarak adlandırılan ve İran'a anlaşmayı ihlal ettiği gerekçesiyle BM yaptırımlarını yeniden getirme imkanına sahip maddeyi işletebilme ihtimalini ortaya koyuyor.

İran ise mekanizmanın işletilmesi halinde ise NPT'yi gözden geçirmek dahil çeşitli adımlar atabileceğini birçok kez yineledi.

İran, karara karşılık "güvenli bir yerde" yeni bir zenginleştirme tesisi açacak

UAEA Yönetim Kurulunda alınan kararın hemen ardından İran Dışişleri Bakanlığı ve Atom Enerjisi Kurumu, yaptıkları ortak açıklamayla, alınan kararı kınadı.

ABD, İngiltere, Fransa ve Almanya öncülüğünde alınan kararın, teknik ve hukuki dayanaktan yoksun olduğu ve UAEA Yönetim Kurulunun "siyasi amaçlara dayalı bir araç olarak" kullanıldığı ifade edildi.

Karara tepki olarak ise Atom Enerjisi Kurumu Başkanı Muhammed İslami'nin talimatıyla güvenli bir yerde yeni bir zenginleştirme merkezinin açılacağı belirtildi.

Bununla birlikte Fordo'daki uranyum zenginleştirme tesisinde eski nesil santrifüjlerin uranyumu daha hızlı zenginleştirecek altıncı nesil santrifüjlerle değiştirileceği bilgisi verildi.

Karara karşılık ayrıca UAEA ile işbirliğinin gözden geçirileceği vurgulanırken atılacak diğer adımların da daha sonra duyurulacağı aktarıldı.

Konuya ilişkin açıklama yapan İran Atom Enerjisi Kurumu Başkan Yardımcısı ve Sözcüsü Behruz Kemalvendi, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin ciddi oranda hızlanacağını söyledi.

Muhabir: Ahmet Dursun