İstanbul'un tarihi mezarlıklarında edebiyatçıların kaybolan kabirlerini arıyorlar

İSTANBUL (AA) - İstanbul'un eski mezarlıklarında özenle bakımı yapılan ve anıtsal nitelikteki kabirlerin yanı sıra mezar taşları devrilmiş, isimsiz, harabe halde olanlar da bulunuyor.

Son dönemde kayıtlar tutulmuş olsa da kabristanlıklardaki, Türk edebiyatının önde gelen isimlerinin de arasında bulunduğu birçok mezar kaybolmuş ya da tahrip olmuş durumda.

Mezar taşları okunmaz haldeki Ahmet Haşim ve Abdülhak Şinasi Hisar'ın kabirleri geçen yıllarda bir grup araştırmacı tarafından gün yüzüne çıkarıldı. Ziya Osman Saba ve Osman Cemal Kaygılı'nın mezarları ise bulunamadı.

Edebiyat araştırmacısı Mehmet Nuri Yardım, AA muhabirine yaptığı açıklamada, edebiyat tarihçisi ve yazar Ahmet Kabaklı'dan aldığı tavsiye üzerine Ziya Osman Saba ve Ahmet Haşim'in mezarlarını bir grup edebiyatçıyla aramaya başladıklarını söyledi.

"Modern Türk şiirinin babası" olarak nitelendirilen Ahmet Haşim'in kabrini, Eyüpsultan Mezarlığı'nda, Mareşal Fevzi Çakmak'ın kabrinin yakınlarında bulduklarını aktaran Yardım, "Ahmet Haşim'in mezarını bulduğumuzda oldukça perişan bir durumdaydı. Mezar taşı simsiyah, demir parmaklıklar kırılmış, üstü çökmüş vaziyetteydi. Böyle perişan bir mezar taşı bulduk. Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Eyüpsultan Belediyesi tarafından restore edilerek günümüze kazandırıldı." dedi.

Yardım, mezarını bulunamadıkları Ziya Osman Saba'ya ilişkin şunları söyledi:

"Ahiret hayatı, aile yaşamı ve çocuklara dair yazdığı şiirler ve hikayelerle halk arasında büyük sevgi kazanmış olan Ziya Osman Saba, 29 Ocak 1957'de vefat etti. Eyüpsultan Mezarlığı'na defnedilen Saba'nın mezarı, zamanla kayboldu ve aile mezarlığı da dahil olmak üzere hiçbir iz bulunamadı. Biz de kültür tarihçisi Dursun Gürlek, Muhsin Karabay ve şairin çocukları Osman ve Orhan Saba ile Eyüpsultan'a geldik ancak bir şey bulamadık. Çocukluğunda babasıyla beraber zaman zaman Kadıköy'den kalkıp burada yatan annesini ziyarete geliyorlar. Buraya çok bağlı Ziya Osman. Hatta şiirlerinde, hikayelerinde çok geçer Eyüpsultan Mezarlığı. Ziya Osman'ın şiirlerinde sıkça bahsedilen Kırk Merdivenler mevkisinde yer alan Saba ailesinin mezarlığı, yeni mezarlarla dolmuş ve eski yapılar yerini gecekondulara bırakmış. Ben, rahmetli eşi Rezzan Hanım'la konuşmuştum. O da 1984'e kadar gidip geldiğini sonra rahatsızlanınca bir daha gidemediğini ve sonrasında kaybolduğunu anlatmıştı."

Osman Cemal Kaygılı'nın da Eyüpsultan'daki Tokmaktepe Mezarlığı'nda bulunan kabrinin yerinin de belli olmadığını ifade eden Yardım, "Osman Cemal Kaygılı, İstanbul yazarıdır. Başta 'Çingeneler' romanı olmak üzere birçok roman ve öykü kitabı, eski İstanbul'la ilgili muhteşem yazıları, eserleri var. Kaygılı hakkındaki çalışmamı yaparken Tokmaktepe Mezarlığı'nda yattığını öğrendim. Oraya gittim, maalesef hiçbir yerde izi yok. Mezar taşı bilinmiyor. Sonra yaptığım araştırmalarda şunu öğrendim, 1995 yılında Tokmaktepe Mezarlığı'nın oradan bir yol geçerken, kabirlerin taşınması denilen hadise vuku buluyor. En acı taraf ne biliyor musunuz? Osman Cemal Kaygılı'nın mezar taşına dünyanın ve İslam aleminin en büyük hattatı Hattat Hamid Aytaç yazmış. Acaba sırf o hat eseri yüzünden mi yoksa hakikaten kabri taşınırken mi kayboldu, bilemiyoruz." diye konuştu.

Mehmet Nuri Yardım, İstanbul'un fethinden önce mezarların açıldığı bölge olması nedeniyle Eyüpsultan'ın adeta bir açık hava müzesi özelliği taşıdığını ifade etti.

Her ay Yeni Dünya Vakfında toplanarak "Eyüpsultan'ın Ebedi Sakinleri" programını düzenlediklerini belirten Yardım, akademik düzeyde yapılan bu toplantıların sonunda, anılan kişinin kabrini de ziyaret ederek dua ettiklerini aktardı.

Benzer programların Zeytinburnu ve Fatih gibi İstanbul'un başka ilçelerinde de yapılmaya başlandığını dile getiren Yardım, son yıllarda bir bilinç uyanışı olduğunu ve insanların artık kabristanlara gittiğini kaydetti.

"Boğaziçi'nin ve İstanbul'un büyük yazarı" olarak nitelendirilen Abdülhak Şinasi Hisar'ı ise 2013'te, vefatının 50'nci yılı münasebetiyle Edebiyat Sanat ve Kültür Araştırmaları Derneğinin (ESKADER) bir toplantısında andıklarını, ertesi gün yazarın kayıtlarda Zeytinburnu'ndaki Merkezefendi Mezarlığı'nda olduğu belirtilen kabrini ziyarete gittiklerini anlatan Yardım, şöyle devam etti:

"Arıyoruz, hiçbir işaret, levha, iz yok. Boydan boya her tarafı dolaştık, sonuç alamadık. Orada bir kulübedeki görevlinin yardımıyla bulabildik. Fakat mezar taşı düşmüş, toprağa gömülmüş, görünmüyor. Sonra etrafta çöp kutuları var ve sinekler uçuşuyor. Mezar taşını kaldırdık, 'Abdülhak Şinasi' yazıyor. Çok güzel bir istif yazı. Üzüldük doğrusu. Fatiha'mızı okuduk, duamızı ettik. Sonra Zeytinburnu Belediyesine müracaat ettik. Sağ olsun, belediye duyarlılık gösterdi ve o mezarı restore etti."

Tarihte iz bırakmış kişilerin mezarlarının bulunamamasını "kültürel kayıp" olarak niteleyen Yardım, bu durumun İstanbul'daki eski mezarlıklara dair sistemsizlik ve envanter eksikliklerini gözler önüne serdiğini söyledi.

Yardım, bu tür kayıpların önüne geçilmesi için mezarlıklar idaresinin ve belediyelerin işbirliği yaparak kayıtlara geçmeyen kabirlerin envanterini çıkarması gerektiğini belirtti.

Mezar taşlarının edebiyat ve sanat tarihi açısından önemine işaret eden Yardım, "Mezarlıklar sadece ölülerin değil, bir milletin geçmişini ve kültürünü taşıyan kutsal alanlardır." ifadesini kullandı.

Muhabir: Mücahit Türetken