Milli Mücadele'nin öncü aydını ve AA'nın isim annesi: Halide Edip Adıvar

ANKARA (AA) - İstanbul'da 1884'te Sultan 2. Abdülhamid Han'ın Ceyb-i Hümayun katiplerinden Selanikli Mehmed Edip Bey ile Fatma Bedrifem Hanım'ın çocuğu olarak dünyaya gelen Halide Edip, annesini küçük yaşta kaybetmesi nedeniyle çocukluğunu, anılarında "Mor Salkımlı Ev" olarak anlattığı anneannesinin ve dedesinin evinde geçirdi.

• Halide Edip'in İstanbul'u: "Mor Salkımlı Ev"

1893'te Üsküdar Amerikan Kız Kolejine başlayan Halide Edip, bir süre sonra okuldan ayrılmak zorunda kaldı. Bu dönemde özel hocalardan Arapça, İngilizce ve Fransızca dersleri aldı, müzik eğitimi gördü.

İngilizce öğretmeninin teşvikiyle John Abbot'un "Mother" adlı eserini çevirdi. "Mader" adıyla yayımlanan bu çeviri, Sultan Abdülhamid tarafından kendisine "Şefkat Nişanı" verilmesini sağladı. 1899'da yeniden başladığı koleji 1901'de tamamladı.

Aynı yıl matematik dersleri aldığı Salih Zeki Bey ile evlenen Halide Edip'in bu evlilikten Ayetullah ve Hikmetullah Togo adında iki oğlu dünyaya geldi.

Yazı hayatına erken yaşta başlayan Halide Edip, Tevfik Fikret'in yönetimindeki Tanin gazetesinde "Halide Salih" imzasıyla kaleme aldığı yazılarla dikkati çekti.

Daha sonra Resimli Kitap, Şehbal, Musavver Muhit ve Mehasin gibi yayınlarda yazılarını sürdürdü. Yazıları nedeniyle tehditler alması üzerine 31 Mart Olayları sırasında Mısır'a gitti, 1909'da yurda döndükten sonra yazı hayatına devam etti ve 1910'da Salih Zeki Bey'den ayrıldı.

Maarif Nazırı Sait Bey'in teklifiyle kız öğretmen okullarında öğretmenlik ve vakıf okullarında müfettişlik yapan Halide Edip, bu görevleri sırasında İstanbul'un arka mahallelerini yakından tanıdı.

Bu gözlemler, ilerleyen yıllarda kaleme alacağı "Sinekli Bakkal" romanının arka planını oluşturdu. Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura'nın fikirleri de bu dönemde düşünce dünyasını etkiledi.

Balkan Savaşı sırasında kadınların eğitimi ve toplumsal hayata katılımı amacıyla Teali-i Nisvan Cemiyetinin kuruluşunda yer alan Halide Edip, Cemal Paşa'nın teklifiyle Lübnan, Beyrut ve Şam'da eğitim kurumlarının düzenlenmesi için Suriye'ye gitti.

Bu süreçte babasına verdiği vekaletnameyle 1917'de Dr. Adnan (Adıvar) ile evlendi. Aynı yıl "Mev'ud Hüküm" romanını ve ilk tiyatro eseri "Kenan Çobanları"nı kaleme aldı. 1918-1919'da İstanbul Darülfünunu'nda Batı edebiyatı dersleri verdi.

15 Mayıs 1919'da İzmir'in işgal edilmesinin ardından düzenlenen Fatih, Üsküdar ve Sultanahmet mitinglerinde konuşmacı olarak yer alan Halide Edip, özellikle Sultanahmet Meydanı'ndaki hitabıyla işgale karşı toplumsal direnişin sembol isimlerinden biri haline geldi. Büyük Mecmua ve Vakit'te yayımlanan yazılarıyla da Milli Mücadele'ye destek verdi.

Anadolu Ajansının adı Geyve'de konuldu

Bu yıllarda Anadolu'ya gizlice silah sevkiyatında görev alan Halide Edip, 1920'de eşiyle birlikte Anadolu'ya geçerek Milli Mücadele'ye katıldı.

Yolculuk sırasında Yunus Nadi Abalıoğlu ile yapılan görüşmelerde, Ankara merkezli bir ajans kurulması fikri olgunlaştı. Geyve'de yapılan bu görüşmelerin ardından ajansın adı "Evvela kendini ve mümkünse bütün vatanı kurtaracak olan Anadolu'dur. O halde kararımızı vermiş olalım: Anadolu Ajansı" diyerek isminin "Anadolu Ajansı" olması kararlaştırıldı.

Halide Edip, Ankara'ya ulaştıktan sonra ajans fikrini Mustafa Kemal Paşa ile de görüştü.

Bu temasların ardından 6 Nisan 1920'de Anadolu Ajansının kuruluşu gerçekleştirildi. Kuruluş, Mustafa Kemal Paşa tarafından yayımlanan tarihi genelgeyle tüm yurda duyuruldu.

Halide Edip, Anadolu Ajansının isim annesi olarak tarihe geçti, ajansın ilk dönemlerinde muhabirlikten yazarlığa, idari işlerden tercümelere kadar pek çok görev üstlendi.

Ankara'da Hakimiyet-i Milliye gazetesine destek veren Halide Edip, yabancı basını yakından takip ederek tercümeler yaptı, Hilal-i Ahmer Cemiyetinin Ankara Şubesi Başkanlığını yürüttü.

Sakarya Savaşı sırasında "onbaşı" rütbesi alan Adıvar, 1921-1922 yıllarında Tetkik-i Mezalim Komisyonu'nda görev yaparak Yunan ordusunun çekilirken bıraktığı tahribatı ve sivillere yönelik zulümleri raporlaştırdı. Savaş sonunda kendisine "çavuş" rütbesi verildi.

Bu dönemde edindiği izlenimler, "Ateşten Gömlek" ve "Vurun Kahpeye" romanları ile "Dağa Çıkan Kurt" hikaye kitabında edebi bir tanıklığa dönüştü.

Cumhuriyet'in ilanından sonra Akşam, Dergah, İkdam, Vakit, Hakimiyet-i Milliye ve Son Telgraf gibi gazete ve dergilerde de yazı hayatını sürdürdü.

Siyaset, akademi ve edebiyat hayatı

Milli Mücadele'nin ardından Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kapatılması ve yaşanan siyasi ihtilaflar nedeniyle 1925'te eşiyle birlikte yurt dışına çıkan Halide Edip, yaklaşık 14 yıl İngiltere, Fransa ve ABD'de yaşadı.

Bu ülkelerde konferanslara katıldı, üniversitelerde ders verdi. 1935'te Hindistan'a giderek Müslüman üniversitesi Camia-ı Milliye'nin kurulması için yürütülen kampanyaya destek verdi.

1939'da Türkiye'ye dönen Halide Edip, İstanbul Üniversitesi'nde İngiliz Edebiyatı dersleri verdi. 1950'de Demokrat Parti listesinden İzmir milletvekili seçildi. 1954'te milletvekilliğinden ayrılarak üniversiteye döndü ve son yıllarını edebiyata ayırdı. Anılarını "Mor Salkımlı Ev"de topladı.

Halide Edip Adıvar, 9 Ocak 1964'te 80 yaşında hayatını kaybetti ve İstanbul Merkezefendi Mezarlığı'na defnedildi.

Halide Edip geride, "Heyula", "Raik'in Annesi", "Seviye Talib", "Handan", "Yeni Turan", "Son Eseri", "Mev'ud Hüküm", "Ateşten Gömlek", "Kalp Ağrısı", "Vurun Kahpeye", "Zeyno'nun Oğlu", "Sinekli Bakkal", "Yolpalas Cinayeti", "Tatarcık", "Sonsuz Panayır", "Döner Ayna", "Akıle Hanım", "Kerim Usta'nın Oğlu", "Sevda Sokağı Komedyası", "Çaresaz" ve "Hayat Parçaları" adlı romanlarını, "Mor Salkımlı Ev", "Türk'ün Ateşle İmtihanı" hatıra kitaplarını ve "Kenan Çobanları", "Maske" ve "Ruh" adlı tiyatro oyunlarını bıraktı.

George Orwell'in "Hayvan Çiftliği" ve Shakespeare'in "Hamlet" eserlerini Türkçeye kazandırması da edebiyat dünyasındaki çok yönlü katkılarının önemli örnekleri arasında gösterildi.

Milli Mücadele'de üstlendiği roller, Anadolu Ajansının kuruluşundaki yeri ve edebiyat alanındaki üretkenliğiyle Halide Edip Adıvar, Cumhuriyet tarihinin en etkili kadın aydınlarından biri olarak anılmayı sürdürüyor.

Muhabir: Fatma Nur Candan